Kiedy w roku 1456 przybył do Torunia
kupiec z Krakowa Mikołaj Kopernik, syn Jana, miasto to wyglądało zapewne
wspaniale. Toruń był okalany potężnymi murami, basztami i bramami zbudowanymi
z czerwonej cegły. Bramy Chełmińskiej broniły wielkie barbakany a mury
miejskie opływała szeroka fosa wypełniona wodą. Nad miastem górowały
wspaniałe budowle kościołów i ratuszy.
Na nabrzeżu wiślanym gwarno było od kupców i tragarzy. Miasto tętniło
życiem, żyło różnymi uroczystościami, zwłaszcza związanymi z pobytem
w Toruniu królów polskich. Na ulicach przemieszczał się kolorowy tłum,
pośród którego co pewien czas słychać było muzykowanie i tańce kuglarzy
oraz wędrownych aktorów.
W takim to czasie, dnia 19 lutego 1473 roku przy ulicy Świętej Anny
w Toruniu (obecnej ulicy Kopernika) przyszedł na świat Mikołaj Kopernik,
syn Mikołaja - kupca z Krakowa oraz matki torunianki - Barbary z domu
Watzenrode. Kopernik przechodził ulicami Starego Miasta do szkoły parafialnej,
która mieściła się w pobliżu kościoła farnego pod wezwaniem Świętego
Jana. W szkole tej uczył się łaciny, rachunków i śpiewu.
W pobliskim
kościele został ochrzczony nad chrzcielnicą, którą można jeszcze dzisiaj
oglądać. Kopernik posiadał rodzeństwo: starszego brata Andrzeja oraz
dwie siostry Barbarę i Katarzynę. Krótko przed śmiercią ojca w 1483
roku rodzina Koperników przeniosła się do kamienicy przy Rynku Staromiejskim.
W osiemnastym roku życia za sprawą wuja Łukasza Watzenrode Mikołaj Kopernik
udał się do Krakowa
na studia uniwersyteckie, które kończył w latach 1491-1495.
Pobierał wówczas nauki akademickie w dziedzinie geometrii, trygonometrii,
matematyki oraz astronomii. Następne lata to kolejne studia
we Włoszech w Bolonii na wydziale prawa kanonicznego (1496-1500) a następnie
w Padwie w latach 1501-1503, gdzie studiuje medycynę. W roku 1503 Kopernik
obronił przewód doktorski
z prawa kanonicznego, ale na doktorat z medycyny nie starczyło już czasu,
ani pieniędzy. Mikołaj Kopernik podczas swego pobytu we Włoszech cenił
sobie bardzo znajomość z astronomem włoskim Domenico Maria di Novara,
z którym zapewne obserwował ciała niebieskie i przy którym umocnił swoje
zainteresowanie gwiazdami
i tajemnicami wszechświata.
Po okresie nauki wraca Kopernik
na Warmię, aby służyć kapitule,
która umożliwiła mu ukończenie studiów. Na Warmii Mikołaj prowadził
szeroko zakrojoną działalność publiczną. Brał udział w zjazdach stanów
pruskich u boku swego wuja Łukasza Watzenrode, biskupa warmińskiego.
Opracowuje traktat monetarny tj. rozprawę o sposobie bicia monet, w
której jako pierwszy wśród ekonomistów udowadnia, że dobra moneta wypierana
jest z obiegu przez gorszą. Był też Kopernik współautorem pierwszych
map Warmii, Prus Królewskich, Zalewu Wiślanego i Królestwa Polskiego.
Tłumaczył
dzieła greckie na łacinę, otrzymywał też zaproszenie wyższych władz
kościelnych w Rzymie
do współpracy przy projekcie reformy kalendarza. Najwięcej jednak czasu
poświęcił obserwacji gwiazd.
W roku 1516 Mikołaj Kopernik zostaje mianowany administratorem dóbr
wspólnych kapituły. W styczniu 1521 roku do murów Olsztyna zbliżają
się Krzyżacy. Kopernik, jako administrator przygotowuje miasto
i zamek olsztyński do obrony. Dzięki wzorowemu przygotowaniu atak krzyżacki
został odparty
i miasto nie zostało zdobyte. Była w tym wielka zasługa Kopernika. Jeszcze
w tym samym, 1521 roku Kopernik złożył urząd administratora w związku
z powołaniem go na wyższe stanowisko - komisarza Warmii. W roku 1523
został wybrany generalnym administratorem diecezji warmińskiej. W tym
czasie wrócił do Fromborka
i tam pozostał już do śmierci. We Fromborku zajmował się sprawami administracyjnymi,
leczeniem chorych oraz dalszymi pracami nad nowym układem słonecznym.
Kiedy w roku 1537 umiera biskup Ferber, kapituła warmińska wśród
4 kandydatów na to stanowisko wysunęła między innymi kandydaturę Kopernika.
Jednakże król, do którego należała decyzja w tej sprawie wybrał na biskupa
warmińskiego Jana Dantyszka.
Była to jednak mimo wszystko propozycja najwyższej rangi jaką Kopernik
w swoim życiu otrzymał. Przebywając nadal we Fromborku zajmuje się Kopernik
astronomią
i pracuje nad swym wiekopomnym dziełem o wszechświecie.
Przy obserwacji planet posługuje się głównie trzema instrumentami: kwadrantem
słonecznym służącym do obliczenia szerokości geograficznej miejsca obserwacji,
sferą armilarną (tzw. astrolabium)
- do wyznaczania kątów współrzędnych planety oraz triquetrum (narzędzie
paralaktyczne) do obserwacji księżyca. Swą nową teorię podaje w zarysie
w tzw. "Komentarzyku", który w odręcznych odpisach krąży po całej Europie.
Pracę nad dziełem ,,De revolutionibus" rozpoczął Kopernik około 1515
roku i właściwie
do końca życia ciągle wnosił do niej poprawki. W maju 1539 roku przybył
do Fromborka młody uczony niemiecki Jerzy Joachim von Lauchen zwany
Retykiem, który znacznie przyczynił się do wydania drukiem wielkie dzieła
Mikołaja Kopernika. W roku 1540 Retyk wydał rozprawę pt. ,,Narratio
prima" czyli ,,Opowiadanie pierwsze", w której obwieszcza światu odkrycia
Kopernika. Po długich namowach przekonuje on astronoma do wydania drukiem
dzieła ,,O obrotach".
W roku 1541 Retyk opuszcza Frombork wioząc do
Norymbergii wielkie dzieło Kopernika. Ukazuje się ono drukiem w 1543
roku w Norymbergii,
w drukarni Jana Petreiusa pod tytułem ,,De revolutionibus
orbium coelestium libri VI",
a dedykowane zostaje papieżowi Pawłowi III. Dzieło to składało się
z sześciu ksiąg i 203 kart, a pierwszy nakład wynosił około tysiąca
egzemplarzy. Tymczasem Kopernik ciężko zachorował, by wreszcie dnia
24 maja 1543 roku zamknąć oczy już na zawsze.
Został pochowany w podziemiach katedry fromborskiej, w pobliżu ołtarza
należącego do jego kanonii.
Fragment "De Revolutionibus":
Księga I. Rozdział X.
"Pierwszą i najważniejszą ze wszystkich jest sfera gwiazd stałych, obejmująca
samą siebie oraz cały świat (...). Z kolei idzie pierwsza z planet,
Saturn, który obiegu swego dopełnia
w ciągu trzydziestu lat. Za nim Jowisz, dokonujący obiegu w dwunastu
latach. Następnie Mars, który odbywa obieg w ciągu dwu lat. Czwarte
miejsce w tym szeregu zajmuje sfera o rocznym obiegu, w której, jak
powiedzieliśmy, mieści się Ziemia ze sferą Księżyca jakby małym epicyklem.
Na piątym miejscu Wenus powraca do pierwotnego położenia co dziewięć
miesięcy. Szóste wreszcie miejsce zajmuje Merkury, odbywający obieg
w ciągu osiemdziesięciu dni. A w środku wszystkich ma swą siedzibę Słońce.
Czyż bowiem w tej najpiękniejszej świątyni moglibyśmy umieścić ten znicz
w innym albo lepszym miejscu
niż w tym, z którego on może wszystko równocześnie oświetlać?"